Hop Demeyle Ağaca Çıkılmaz

Sabah saati olmasına rağmen kafe tenha değildi. Daha çok beyaz yakalı çalışanların kısa toplantılar yaptığı bir yere benziyordu. Mert, iş yerine yakın olduğu için burada buluşmayı önermişti. Telefonda, “Sana çok ciddi bir fırsat anlatacağım,” demişti.

Cenk cam kenarındaki küçük bir masada oturmuş. Amerika’da yüksek lisans yaparken tanıştığı arkadaşı Mert’i dinliyordu. Mert, dizüstü bilgisayarını ona çevirmiş, heyecanla bir şeyler anlatıyordu. Cenk’in dikkati ise Mert’in anlattıklarında ve ekrandaki rakamlardaydı. Tam o sırada barista Mert’in adını seslendi. Mert gidip kahveleri aldı. Masaya döndüğünde taze demlenmiş filtre kahvenin kokusu ikisinin arasına yayıldı.

“Bak”, dedi Mert, ekrandaki tabloyu büyüterek. “Bizim çalıştığımız zincir mağaza, okul sezonu başlamadan önce okul ayakkabısı tedarikçisi arıyor. İhale büyük. Çok büyük.”

Cenk rakamlara baktı. İstenen üretim miktarı, babasının atölyesinin yıllık üretim kapasitesinin katbekat üzerindeydi.

Fincanı eline aldı, bir yudum içti. Heyecandan sesi biraz titreyerek, “Yaparız kanka”, dedi.

Mert yüzünü ekrandan kaldırıp ona baktı.

“Kanka, dikkatli ol. Bu iş büyük ama riski de büyük. Böyle şirketler sözleşmede tedarikçiyi sıkıştırır. Gecikmeye, hataya, iadeye pek bakmazlar.”

Cenk hafifçe gülümsedi. 

“Babamın belki on yılda kazanacağı parayı tek işte kazanacağız.” dedi. “Ben bu riski şimdi almayacaksam ne zaman alacağım? Sürekli küçük atölye olarak mı kalacağız? Babama kalsa aynı düzende devam eder gideriz. Ama dünya değişiyor. Ben boşuna mı okudum?”

Mert bir an sustu. Sonra omuz silkerek kahvesinden bir yudum aldı.
“Sen bilirsin”, dedi. “Ben sadece dikkatli ol diyorum.”

Bir süre daha eski günlerden konuştular. Yurt dışında yaşadıkları komik anıları andılar. Sonra herkes kendi işine döndü.

Cenk atölyeye geldiğinde kapının üstündeki tabelada Güven Kundura yazıyordu. İçeri girer girmez burnuna tanıdık deri kokusu doldu. Bu koku, çocukluğundan beri ona hem emniyet hem yorgunluk hissi verirdi.

Güven Kundura’yı babası, şehrin eski küçük sanayi sitelerinden birinde kurmuştu. Yaklaşık yirmi kişinin çalıştığı, küçük ama düzenli bir ayakkabı imalathanesiydi. Büyük değildi ama işini temiz yapardı. Senelerdir aynı müşterilerle çalışır, verdiği sözü tutar, borcunu gününde öderdi. Cenk’in babası bu işi çocuk yaştan itibaren öğrenmiş, dişinden tırnağından artırarak bugüne getirmişti. Yirmi yıldır da en güvendiği adam, Salih Usta, onun sağ kolu olmuştu.

Cenk yurt dışındaki yüksek lisansını bitirip dönünce, babası bir sabah onu karşısına almış ve şöyle demişti:

“Oğlum artık eğitim hayatın bitti. Bu işin veliahtı sensin. Ben artık dinlenmek biraz toprakla uğraşmak istiyorum. Bundan sonra işler sana emanet”.

Ardından Salih Usta’ya dönmüştü:

“Salih Ustam, sen bana nasıl destek olduysan bundan sonra Cenk’e de öyle destek ol. Hepinizi önce Allah’a, sonra birbirinize emanet ediyorum.”

Kısa süre sonra da yıllardır hayalini kurduğu Sapanca’daki bahçeli evine taşınmıştı.

“Biraz da torun sevelim”, diyerek.

Cenk o gün atölyeye girer girmez Salih Usta’yı makinelerin başında buldu.

“Salih Usta”, dedi nefes nefese, “başımıza talih kuşu kondu. Çok büyük bir iş alıyoruz.”

Salih Usta başını kaldırdı.

“Hayır olsun inşallah, Cenk Bey. Nedir bu telaş?”

Cenk’in gözleri parlıyordu.

“Dört yüz bin çift ayakkabı. Okul sezonuna iş yetiştireceğiz. Bu işi alırsak bambaşka bir seviyeye çıkacağız. Atölye değil, fabrika olacağız.”

Salih Usta bir an durdu.

“Dört yüz bin mi?”, dedi. “Cenk Bey, bu rakam bizim mevcut düzenimizin çok üstünde. Böyle bir iş, planlanmadan alınmaz.”

Cenk hemen atıldı.

“Planları yaptım. Kapasite artıracağız. Yeni hatlar kuracağız. Gerekirse yeni yer kiralayacağız. Sen imalata bak, gerisini bana bırak.”

Salih Usta’nın yüzünden kaygı geçti. Bir şey söylemek istedi ama Cenk çoktan üst kattaki ofisine yönelmişti.

Ondan sonrası gerçekten hızlı gelişti.

Cenk, Mert’in bağlantısıyla zincir mağazayla sözleşme imzaladı. Sözleşmede teslim tarihleri kesindi; gecikme ve kalite sorumluluğu ise tamamen üreticiye aitti. Mert bu maddeleri önceden söylemişti ama Cenk o sırada rakamın büyüsüne kapılmıştı.

Sonra birer birer bankaları gezmeye başladı. En uygun krediyi veren bankayı seçti. Bu aşamada müşteri bankayı seçiyordu. Kredi işlemleri kolaylıkla ve hızlıca halloldu. Bunun en büyük sebebi, Güven Kundura’nın yıllardır oluşturduğu itibardı. Şirketin geçmişi temizdi; ne piyasaya borcu vardı ne de bankalara kötü bir sicili. Babasının adı hâlâ güven veriyordu.

Şehrin dışında büyükçe bir fabrika binası kiralandı. İtalya’dan makineler sipariş edildi. Yıllardır iki hatla çalışan düzen, birkaç ay içinde on iki hatta çıkarıldı. Alelacele yeni ustalar, operatörler, paketleme elemanları alındı. Günde üç vardiya çalışacak sistem kuruldu.

Başlangıçta her şey güzel görünüyordu. Ama bir süre sonra aksaklıklar çıkmaya başladı. 

Yeni alınan çalışanların önemli bir kısmı ayakkabı üretiminde yeterince tecrübeli değildi. Bazıları makineyi tanımıyordu, bazıları ise hız baskısı yüzünden sürekli hata yapıyordu. Özellikle gece vardiyalarında kalite belirgin biçimde düşüyordu. Dikişlerde kaymalar, kalıp hataları, yapıştırma problemleri, numara karışıklıkları ortaya çıkmaya başladı.

Cenk, gündüz çalışan deneyimli ustaların bir kısmını geceye kaydırmak istedi. Ustalar buna yanaşmadı. Aile düzenleri bozulacaktı, sağlıkları etkilenecekti. Cenk ücret artışı teklif etti. Gece vardiyası için verilen ek ücret kısa sürede herkesin kulağına gidince bu kez diğer çalışanlar huzursuzlandı. Kısa süre içinde içeride maaş dengesi bozuldu.

Salih Usta birkaç kez üretim planının sadeleştirilmesini, teslimatın parti parti ve daha kontrollü yapılmasını önerdi. Hatta bazı modellerin azaltılması, bazı süreçlerin dışarıdan destekle yürütülmesi gerektiğini söyledi. Ama Cenk onu her seferinde aynı cümleyle susturdu:

“Salih Ustam, bu eski usulle yönetilecek bir iş değil. Sen üretime bak yeter.”

Atölyedeki eski huzur kaybolmuştu. Yılların ustaları, kendilerini değersiz hissetmeye başlamıştı. Bir kısmı sessizce ayrıldı. Yerlerine gelenler ise henüz işin inceliklerini bilmiyordu. Üretim miktarı artsın derken, hata oranı yükseliyor; hata oranı düşürülsün derken zaman kaybediliyordu.

İlk teslimat tarihi yaklaştıkça içerideki baskı arttı.

Cenk sabahları toplantı yapıyor, öğlen bankalarla görüşüyor, akşam kalite raporlarına bakıyor, gece vardiya listelerini değiştiriyordu. Her yere yetişmeye çalışıyor ama hiçbir yere tam yetişemiyordu. Başlangıçtaki heyecanı, yerini derin bir sıkışmışlığa bırakmıştı.

Tam da ilk teslimat öncesinde en büyük darbe geldi.

Bütün üretim hatlarından çıkan malların son kontrol ve paketlemeye geçtiği ana paketleme hattı arızalandı. Önce küçük bir duruş sandılar. Sonra sorunun elektronik senkronizasyondan kaynaklandığı anlaşıldı. Makine yeni olduğu için herkes birbirine baktı. Çağrılan yerli teknik servisler sorunu ancak geçici biçimde çözebildi. İtalyan üretici firmadan acil teknik destek istendi.

Ama destek ekibinin gelmesi günler sürdü.

O günler boyunca fabrika tam kapasite çalışamadı. Üretim birikti, sevkiyat yetişmedi, depoda yarı mamul ve paketlenmeyi bekleyen ürünler yığılmaya başladı. Zaten kalite sorunlarıyla boğuşan sistem, bu kez zaman baskısıyla tamamen kilitlendi.

İlk teslimat tarihi kaçtı.

Zincir mağaza, sözleşmedeki maddeleri işletti. Gecikmeden dolayı ödemenin ilk kısmını durdurdu. Bu, Cenk’in bütün nakit akışını bozdu. Çünkü işin başından beri yaptığı plan, ilk teslimattan gelecek tahsilata göre kurulmuştu. O para gelmeden kredi taksitlerini, kira bedellerini, maaşları ve tedarikçi ödemelerini çevirmesi mümkün değildi. Bu finansal durum her şeyi arap saçına çevirmişti. 

Ardından ikinci darbe geldi. Zorlukla hazırlanıp gönderilen ürünlerin bir kısmı kalite kontrolden geçemedi. Zincir mağaza, hatalı bulduğu partileri iade etti. İade demek sadece malın geri dönmesi değildi; aynı zamanda yeni masraf, yeni zaman kaybı ve yeni itibar kaybı demekti.

Bankalar geciken ödemeleri görünce önce uyarı gönderdi. Sonra kredi limitlerini sıkılaştırdı. Tedarikçiler vadeleri kısalttı. İçeride maaşlar gecikmeye başladı. Çalışanların morali bozuldu. Bazıları işi bıraktı, bazıları da nasıl olsa sonu kötüye gidiyor diye özensizleşti.

Bir gün banka yetkilisi arayıp açık açık konuştu:

“Ödemelerde ciddi aksama var. Gerekli tahsilat yapılmazsa yasal süreci başlatacağız.”

Bu telefonun ardından diğer alacaklılar da hareketlendi. Piyasada haber hızlı yayılırdı. Güven Kundura’nın zor durumda olduğu duyulunca, herkes kendi alacağını önce kurtarmaya çalıştı.

Bir başka gün ana müşteri firmadan aradılar:

“Gönderdiğiniz son partide kabul edilemeyecek kadar fazla üretim hatası var. Bu şartlarda sözleşmeye devam etmemiz mümkün görünmüyor.”

Bir süre sonra Mert geldi. Eskisi gibi rahat değildi. Konuşurken gözlerini kaçırıyordu.

“Cenk”, dedi, “yanlış anlama. Ben elimden geleni yaptım ama merkez siparişi tek taraflı iptal etme kararı aldı. Süreç oraya geldi.”

Cenk bir süre hiçbir şey söyleyemedi. Sonra güçlükle konuştu:

“Peki ben ne yapacağım? Bütün düzeni buna göre kurdum. Krediler, kira, makineler… Hepsi o paraya bağlıydı.”

Mert çaresizce ellerini iki yana açtı.

O saatten sonra yıkım ışık hızında oldu…

Maaşını alamayan işçiler işi bıraktı. Tedarikçiler mal vermeyi kesti. Bankalar yasal işlemleri başlattı. Fabrikadaki makinelerin bir kısmı haciz kapsamında değerlendirildi. Kiralanan bina boşaltılmaya başlandı.

O gün, Cenk fabrikanın kapısında öylece duruyordu. İçeriden ne varsa çıkarılıyordu: makineler, kesim masaları, raflar, koliler… Her şey birer birer kamyonlara yükleniyordu. Büyük hayallerin kurulduğu yer, birkaç gün içinde bomboş bir hangara dönmüştü.

Salih Usta biraz geride, sessizce olanları izliyordu.

Cenk sonunda ona döndü. Sesi ilk kez gerçekten kırılmıştı.

“Salih Ustam…”, dedi. “Ben yanlış mı yaptım?”

Salih Usta uzun uzun baktı ona. Yüzünde ne öfke vardı ne de küçümseme.

“Yanlış demeyelim”, dedi yavaşça. “Ama hesabını tam yapmadan çok büyüdün. Bir işi büyütmek başka şeydir, birden büyütmeye kalkmak başka.”

Cenk’in gözleri doldu.

“Ben sadece daha iyi olsun istedim.”

“İstemek kötü değil”, dedi Salih Usta. “Ama hop demekle de ağaca çıkılmaz. Her şeyin bir sırası süresi var...”

Cenk başını eğdi. Belki de ilk kez gerçekten dinliyordu.

Sonrasında babası yeniden devreye girdi. Yıllar içinde ihtiyat olsun diye alınmış arsaların bir kısmı satıldı. Eldeki son birikimlerle borçların önemli bölümü kapatıldı, kalanlar yapılandırıldı. Büyük fabrika hayali bitti. Güven Kundura, yeniden küçük bir ekiple, daha dar ama daha sağlam bir düzen içinde çalışmaya başladı.

Fabrika hayali yıkılmış. Cenk yıkılmıştı. Her şey tarumar olmuştu. Ama Cenk çok büyük bir ders çıkarmıştı. Büyümenin sadece istemekle, cesaretle ve de en önemlisi bir anda olmadığını gördü. Her işin bir sırası, bir zemini, bir olgunlaşma vakti vardı. Çok pahalı bir ders almıştı.

• Facebook
• Twitter
• LinkedIn